سرمایه اجتماعی چیست؟ انواع، مزایا و راهکار‌های افزایش شبکه ارتباطی
سرمایه اجتماعی مجموعه نتایج و دستاورد‌هایی است که از تعاملات مثبت میان افراد به وجود می‌آید. این نتایج می‌توانند ملموس باشند، مانند حمایت‌های مالی یا ایده‌های توسعه کسب‌وکار، یا ناملموس مانند اعتماد متقابل و اطمینان از کمک در آینده. وقتی گروه‌ی از مردم برای دستیابی به هدف مشترک تلاش می‌کنند و منابع خود را به اشتراک می‌گذارند، در واقع در سرمایه‌گذاری اجتماعی سهیم شده‌اند.
پایه این سرمایه، ارتباطات و شبکه‌سازی است که با استفاده صحیح، همانند سرمایه‌های مالی رشد می‌کند و می‌تواند بازدهی‌های بیش‌تری برای فرد به همراه داشته باشد. در مقیاس وسیع‌تر، همکاری جمعی برای مقابله با چالش‌های عمومی مانند شیوع کرونا، نمونه بارزی از سرمایه اجتماعی در سطح جامعه است.
مطالعه‌ای منتشرشده در نیویورک تایمز بر اساس بررسی ۷۲ می‌لیون کاربر فیسبوک در آمریکا نشان داد که دوستی میان افراد ثروتمند و فقیر می‌تواند فقر را به شدت کاهش دهد. نتایج حاکی از آن بود که کودکان خانواده‌های فقیر که در محلاتی با ۷۰ درصد دوستان ثروتمند بزرگ می‌شوند، درآمد ۲۰ درصدی بالا‌تر از می‌انگین خانوادگی خود خواهند داشت. این تحقیق تأکید می‌کند که ارتباطات اقتصادی، در کنار مدرسه و خانواده، بر آینده کودکان تأثیرگذار است.
انواع سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی در سه دسته اصلی طبقه‌بندی می‌شود. سرمایه ارتباطی برقرار می‌شود بین افرادی که اهداف و سطح مشترکی دارند، مانند دانشجویان در یک شبکه. سرمایه پل‌زننده تعامل میان گروه‌های متفاوت با منافع هماهنگ را پوشش می‌دهد، مثلا رابطه مدیران و کارمندان برای پیشبرد پروژه‌ها. سرمایه پیوندی نشان‌دهنده ارتباط حکومت و دولت با شهروندان است.
روش‌های افزایش سرمایه اجتماعی
تنها راه کسب این دارایی معنوی، برقراری و گسترش ارتباط‌هاست. حفظ روابط با خانواده، دوستان و همکاران و حضور در جمع‌های دوستانه، خانوادگی و رویداد‌های حرفه‌ای، موثر‌ترین اقدامات برای تقویت شبکه ارتباطی محسوب می‌شوند.
امروزه این‌ترنت و شبکه‌های اجتماعی ابزار قدرت‌مندی برای سرمایه‌گذاری اجتماعی فراهم کرده‌اند. اکثر مردم از فضای آنلاین بهره می‌برند و پلتفرم‌های اجتماعی بزرگ‌ترین فرصت برای شبکه‌سازی در عصر حاضر هستند.
نقش این‌ترنت در تقویت سرمایه اجتماعی
فضای مجازی راه‌های متنوعی برای ایجاد شبکه میان مردم، کسب‌وکار‌ها و پلتفرم‌ها ایجاد کرده است. نظرات و کامنت‌های خریداران قبلی در سایت‌های فروشگاه‌ی، راهنمای تصمیم‌گیری مشتریان جدید هستند. توسعه‌دهندگان با تحلیل بازخورد کاربران، استراتژی‌های بازاریابی و پشتیبانی را بهبود می‌بخشند. بازی‌های آنلاین بستر همکاری برای اهداف مشترک فراهم می‌آورند که گاهی به دنیای واقعی نیز امتداده می‌یابد. کسب‌وکار‌های کوچک نیز از سرمایه اجتماعی در پلتفرم‌های آنلاین برای معرفی محصولات استفاده می‌کنند.
بسیاری از روابط در بستر این‌ترنت شکل می‌گیرند و منافع دوطرفه دارند. برخی به جهان واقعی می‌رسند و برخی در حد مجازی باقی می‌مانند. فریلنسر‌ها مثلا شبکه‌های گسترده‌ای در پیام‌رسان‌ها دارند که اعضای بسیاری از آن‌ها را هرگز حضوری ندیده‌اند. این‌ترنت و شبکه‌های اجتماعی باید به عنوان ابزار جدی برای ساخت سرمایه اجتماعی در نظر گرفته شوند.
مزایا و معایب سرمایه اجتماعی
شبکه‌سازی مزایای فرا‌وانی دارد که فرا‌تر از یافتن شغل یا درآمد بهتر می‌رود. بهبود سلامت روان، افزایش اعتماد به نفس، ارتقای همکاری و احترام در گروه، دستیابی به فرصت‌های جدید، امکان استفاده از کمک دیگران در بحران، اعتماد‌سازی، به اشتراک‌گذاری اطلاعات و ایده‌ها، و افزایش امنیت جمعی از جمله این مزایا است. وقتی مردم یک محله یکدیگر را می‌شناسند، آمادگی کمک متقابل بیش‌تر شده و امنیت محیط افزایش می‌یابد.
از سوی دیگر، معایبی نیز وجود دارد. در ایران بسیاری سرمایه اجتماعی را با پارتی‌بازی اشتباه می‌گیرند و دید منفی دارند. برخی افراد به دلیل تولد در خانواده‌های پرارتباط، شبکه قوی ارث می‌برند، اما اکثر موفق‌ها شبکه خود را با تلاش می‌سازند. گاهی شبکه‌های منحرف، مانند باند‌های خلافکار یا کارتل‌های قیمتی میان مدیران ارشد، به ضرر جامعه تمام می‌شوند و امنیت یا عدالت اقتصادی را تهدید می‌کنند.
تفاوت سرمایه اجتماعی و انسانی
سرمایه انسانی به مهارت‌ها و تخصص فرد اشاره دارد که در ازای آن دریافت مالی می‌کند. در مقابل، سرمایه اجتماعی بر پایه خدمات متقابل و کمک‌های دوطرفه استوار است و فرد مستقیما در ازای کمک به دیگران پول نمی‌گیرد، بلکه در موقعیت‌های دیگر از حمایت شبکه خود بهره‌مند می‌شود.
نتیجه‌گیری کسب سرمایه اجتماعی نیازی به پول ندارد
سرمایه اجتماعی با مهارت ارتباط‌سازی و شبکه‌سازی به دست می‌آید، نه تنها با سرمایه مالی. افراد با مهارت‌های ارتباطی قوی، می‌توانند این دارایی را بسازند و برای کسب درآمد و فرصت بهره ببرند. دارایی‌های معنوی نیز مانند دارایی‌های مادی نیازمند مدیریت‌اند. پس از ساخت شبکه، باید از آن حفاظت کرد و برای ایجاد سود دوطرفه تلاش نمود، چرا که روابط تنها زمانی پایدارند که برای هر دو طرف منافعی داشته باشند.