اختلال تبدیلی: بیماری روانی که با علائم جسمی بروز می‌یابد
رابطه میان روان و بدن انسان پیچیدگی‌های فرا‌وانی دارد. گاه روان برای گریز از زخم‌های روحی، درد را به سمت جسم هدایت می‌کند. این پدیده اگرچه نادر است، اما در عمل رخ می‌دهد و روان‌شناسان به آن اختلال تبدیلی می‌گویند. این اختلال از زمره بیماری‌های روانی است، با تفاوت که به‌جای علائم روانی، نشانه‌های جسمی را به نمایش می‌گذارد. در این گزارش به تشریح ابعاد مختلف این اختلال، از نشانه‌ها و علل گرفته تا روش‌های درمان می‌پردازیم.
اختلال تبدیلی چیست؟
اختلال تبدیلی نوعی اختلال روانی است که در آن فرد دچار علائم جسمانی چون فلج، اختلال در گفتار و لرزش می‌شود. وقتی معاینه‌های عصبی و جسمی هیچ‌گونه آسیب عضوی را نشان ندهند، متوجه می‌شویم که ریشه این علائم در عوامل روانی نهفته است. نام‌گذاری تبدیل نیز از همین جهت است که بیمار محتوای روانی را به صورت علائم جسمی بیان می‌کند. شیوع این اختلال پایین است و تنها حدود پنج نفر در هر صد هزار نفر به آن مبتلا می‌شوند.
مهم است بدانیم که اگرچه منشأ اختلال روانی است، اما درد و علائم جسمی کاملا واقعی‌اند و توهمی نیستند. بیمار نمی‌تواند با تمرکز ساده یا اراده، این علائم را از خود دفع کند.
نشانه‌های رایج اختلال تبدیلی
متخصصان معتقدند نشانه‌های این اختلال نوعی واکنش ناخودآگاه بدن به استرس‌ها و فشار‌های روانی حل‌نشده است. بدن با درگیر کردن برخی اندام‌ها، سعی در رهایی از رنج روانی دارد. اکثر علائم در قالب اختلال حرکتی و دچار شدن حواس پنج‌گانه ظاهر می‌شوند. از مهم‌ترین نشانه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد
- مشکل در راه رفتن و لرزش دست‌ها و پاها
- کوری یا دو بینی
- کری یا اختلال شنوایی
- ناهماهنگی حرکات
- واکنش ندادن موقت به محرک‌های محیطی
- از دست دادن تعادل در حالت ایستاده
- از کار افتادن حس بویایی و لامسه
- از دست دادن توانایی گفتار
- بی‌حسی در اندام‌ها
- تشنج
- دشواری در بلع یا حس گیر کردن شیء در گلو
- احساس ضعف و فلج در دست‌ها و پاها
بسیاری از مبتلا‌ها در ابتدا نگران نمی‌شوند چون این علائم اغلب موقت‌اند. با این حال، اگر علائم به صورت متناوب تکرار شوند، مراجعه به پزشک ضروری است.
فرآیند تشخیص اختلال تبدیلی
از آنجا که علائم شبیه بیماری‌های عصبی و جسمی است، بیمار ابتدا با شکایت‌های جسمانی مراجعه می‌کند. در گام اول باید احتمال وجود بیماری‌های عضوی و عصبی رد شود، سپس به سمت اختلال تبدیلی حرکت کرد. بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی، برای تشخیص این اختلال باید شرایط زیر برقرار باشد
- حداقل یکی از نشانه‌های جسمی ذکرشده در فرد مشاهده شود
- نشانه‌ها ناشی از بیماری جسمی، عصبی یا مصرف مواد مخدر نباشند
- علائم با یک تجربه روانی دردناک یا پریشانی روحی در حال یا گذشته مرتبط باشند
- نشانه‌ها به دلیل بیماری روانی دیگر با علائم مشابه توجیه نشوند
پزشک با بررسی سوابق فرد و خانواده، درباره تجربیات تروماتیک پرسش می‌کند. تصویربرداری مغزی (MRI) نیز می‌تواند فعالیت‌های غیر‌عادی یا غیر‌فعال بودن نواحی خاص مغز را آشکار کند که بیمار نمی‌تواند آن را جعل نماید. ام‌آرآی همچنین تمایز بین بیماری‌های مغزی-عصبی و منشأ روانی را ممکن می‌سازد. در نهایت، اگر تمام معیار‌ها محقق شوند، تشخیص اختلال تبدیلی قطعی می‌شود.
علل و عوامل بروز اختلال تبدیلی
علت دقیق این اختلال هنوز ناشناخته است، اما محققان فرض می‌کنند جریان‌های الک‌تریکی غیر‌عادی در نواحی خاص مغز می‌تواند عامل باشد. از سوی دیگر، تحمل شوک روانی یا استرس شدید نیز می‌تواند منجر به بروز این اختلال شود. برای مثال، سربازی که تحت فشار روانی ناشی از دستور شلیک قرار دارد، ممکن است موقتا فلج شود. این فشار‌ها لزوما در لحظه رخ نمی‌دهند؛ گاه ترومای گذشته که حل نشده، پس از مدتی به صورت اختلال تبدیلی خود را نشان می‌دهد.
معمولا این اختلال در کسانی دیده می‌شود که دشواری در بیان تجربیات دردناک خود دارند. از آنجا که نمی‌توانند درباره رنج‌های خود سخن بگویند، مغز راهی برای تخلیه فشار روانی می‌یابد که یکی از مسیر‌ها، بروز علائم جسمی است.
عوامل خطر افزایش‌دهنده احتمال ابتلا
- زنان تا دو برابر مردان بیش‌تر در خطرند
- سخت‌کوشی، کمال‌گرایی و بیش از حد باوجدان بودن
- سابقه خانوادگی (وجود ابتلا در اعضای درجه یک)
- بیماری‌های روانی هم‌رو مانند اضطراب، اختلال هویت تجزیه‌ای یا اختلال‌های شخصیت
- ویژگی‌های شخصیتی ناسازگار
- وجود بیماری‌های عصبی با علائم مشابه که شدت نشانه‌ها را افزایش می‌دهد
- سابقه نادیده گرفته شدن یا سواستفاده جسمی و جنسی در دوران کودکی
روش‌های درمان اختلال تبدیلی
خوشبختانه این اختلال مزمن نیست و قابل درمان است. در برخی موارد با گذشت زمان علائم کاهش می‌یابند. اگر علائم زندگی روزمره را مختل کرده باشند، می‌توان از روش‌های درمانی مختلف بهره گرفت. به طور کلی چهار رویکرد اصلی درمانی وجود دارد
۱. روان‌درمانی
روان‌درمانی‌های گروه‌ی، شناختی-رفتاری و هیپنوتیزم از ابزار‌های موثر در کاهش و مهار علائم هستند.
۲. دارودرمانی
در مواردی که مهار علائم و ریشه‌های اختلال نیازمند مداخله دارویی باشد، پزشک ممکن است دارو‌های ضد‌اضطراب و ضد‌افسردگی تجویز کند.
۳. فیزیو‌تراپی
برای بیماران دچار علائم حرکتی، تکنیک‌های فیزیو‌تراپی ضروری است تا توان جسمی بازیابی شود و فرد در انجام کار‌های روزمره دچار مشکل نشود.
۴. روش‌های غیرت‌هاجمی تحریک مغز
روش‌هایی مانند شوک‌درمانی (ECT) و تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال (TMS) از رویکرد‌های نوین برای درمان ضعف عضله و فلج هستند. نکته مهم اینکه این دو روش در حال حاضر در مرحله آزمایشی‌اند و اثربخشی قطعی آن‌ها هنوز اثبات نشده است.
<figcaption id="caption-attachment-۲۹۰۳۰۸" class="wp-caption-text"اختلال تبدیلی در گذشته هیستری نامیده می‌شد. به‌دلیل جنسیتی‌بودن این نام که به زنان اشاره داشت، نام اختلال تبدیلی جایگزین آن شد.اگر فردی از عزیزان‌تان دچار این اختلال شده، حمایت و رفتار شما نقش تعیین‌کننده‌ای در فرآیند درمان دارد. در ادامه بایدها و نباید‌های تعامل با این افراد آورده شده است.
بایدها
بیماری را به رسمیت بشناسید. وقتی بیمار ببیند که شما درک و پذیرش کرده‌اید، بیش‌تر برای درمان تشویق می‌شود. از او بپرسید چگونه می‌توانید کمک کنید. بسیاری از مبتلا‌ها تمایل به درخواست کمک ندارند، بنابراین شما باید پیشقدم باشید.
نبایدها
هرگز او را به فریبکاری یا ادعا متهم نکنید. این کار شدید‌ترین ضربه روحی را وارد می‌کند و مانع پیگیری درمان می‌شود. به او نگویید که این‌ها فقط در ذهن توست و واقعی نیست. درد و مشکلات جسمی ناشی از این اختلال کاملا واقعی و قابل مشاهده هستند.
توصیه‌های پایانی
در کنار درمان‌های ذکرشده، تغذیه سالم، خواب باکیفیت و کافی، انجام یوگا و مدیتیشن برای کنترل استرس و اضطراب، و برقراری ارتباط موثر با دوستان و خانواده از راهکار‌های مکمل مقابله با این اختلال‌اند. برخی علائم شبیه نشانه‌های سکته مغزی هستند، بنابراین برای پیشگیری از خطرات جدی، هنگام بروز علائم بلافاصله به پزشک مراجعه کنید. یادتان باشد اختلال تبدیلی کاملا درمان‌پذیر است؛ اگر شک دارید که خودتان یا عزیزتان مبتلا شده‌اید، حتما به پزشک یا روان‌شناس مراجعه کنید و روند درمان را پیگیری نمایید.
