توتالیتاریسم چیست؟ ویژگیهای حکومت تمامیتخواه و تفاوت با فاشیسم و اقتدارگرایی
توتالیتاریسم یا تمامیتخواهی، افراطیترین شکل اقتدارگرایی محسوب میشود که در آن آزادی فردی مجاز نیست و حکومت تلاشی همهجانبه برای کنترل تمام جنبههای زندگی عمومی و خصوصی شهروندان از طریق اجبار، ارعاب و سرکوب انجام میدهد. رهبران چنین حکومتهایی معمولا افراد مستبد و دیکتاتور هستند که وفاداری بیقیدوشرط میخواهند و افکار عمومی را با پروپاگاندا در رسانههای خود هدایت میکنند.

معنای توتالیتاریسم و ریشههای مفهوم
جورج اورول در رمان معروف ۱۹۸۴، زندگی در زیر سایه توتالیتاریسم را به تصویر کشیده است. در این اثر، شخصیت بازجوی پلیس اندیشه به شخصیت اصلی میگوید اگر تصویری از آینده میخواهی، چکمهای را تصور کن که برای همیشه به صورت انسانی لگد میزند. این بیان نمادین، طبیعت ستمگرانه و غیرقابلفرار حکومتهای تمامیتخواه را خلاصه میکند.
ویژگیهای اصلی حکومت توتالیتر
تغییر نهادها به نفع حکومت
حکومت تمامیتخواه با استفاده از دیکتاتوری و استبداد، نهادهای سیاسی موجود را با نهادهای جدیدی جایگزین میکند که منافع خود را تامین کنند. تمام سنتهای قانونی، اجتماعی و سیاسی از بین میروند و حکومت هدف خاصی مانند صنعتیشدن یا تسخیر سرزمین را با به کارگیری تمام منابع موجود دنبال میکند.
برخورد سختگیرانه با مخالفان
این نوع حکومت از هر عامل یا فردی که به رسیدن به اهداف خود کمک کند حمایت میکند و هر مانعی را که در مسیر قرار گیرد، از بین میبرد. حساسیت بیش از حد ایدئولوژیک باعث میشود هرگونه مخالفتی با القاب شیطانی مواجه شده و اختلافات سیاسی داخلی غیرمجاز اعلام گردد. حکومت با توسل به حمایت مردمی، اختیارات خود را به وسیعترین حد ممکن گسترش میدهد.
تخریب ساختار اجتماعی سنتی
نهادها و سازمانهای اجتماعی سنتی دلسرد و سرکوب میشوند، بافت اجتماعی تضعیف مییابد و مردم به پیوستن به یک جنبش واحد و یکپارچه متمایل میگردند. مشارکت در ساختارهای دولتی ابتدا تشویق و بعد اجباری میشود. پیوندهای و اجتماعی سنتی جای خود را به پیوندهای ساختگی با دولت و ایدئولوژی آن میدهند. با کاهش کثرتگرایی و فردگرایی، اکثریت مردم ایدئولوژی حکومت را میپذیرند و تنوع در زندگی از بین میرود.
خشونت سازمانیافته و سیستماتیک
در حاکمیت تمامیتخواه، خشونت سازمانیافته نه تنها مجاز بلکه گاهی ضروری تلقی میشود. موجه این خشونت، تعهد به ایدئولوژی حکومتی و پیروی از هدف نهایی است. در آلمان نازی و اتحاد جماهیر شوروی در عصر استالین، گروههایی مانند یهودیان و کولاکها مورد آزار و اذیت قرار گرفتند و برای نابودی آنان از هیچ تلاشی فروگذار نشد. این افراد به همکاری با دشمن متهم شده و افکار عمومی علیه آنان برانگیخته میشد.
عملکرد متفاوت پلیس در مقایسه با دولت پلیسی
پلیس در حکومت تمامیتخواه اگرچه شبیه دولت پلیسی عمل میکند، اما تفاوت اساسی وجود دارد. در دولت پلیسی رویههای ثابت و شناختهشدهای حاکم است، در حالی که در توتالیتاریسم پلیس خارج از محدودیتهای قانونی و به شکلی هدفمند و پیشبینیناپذیر عمل میکند.
تبعیت اجباری از ایدئولوژی حکومتی
نظامهای توتالیتر تمام شهروندان را به پذیرش و خدمت به یک ایدئولوژی آخرالزمانی و به شدت سازمانیافته ملزم میسازند. بر اساس این ایدئولوژی، نظم قدیمی فاسد باید از بین برود تا جامعهای جدید و آرمانی جایگزین شود. تمام جهتگیریهای سیاسی مانند لیبرالیسم، محافظهکاری و عوامگرایی نادیده گرفته شده و همه باید تابع رهبری باشند.
کنترل کامل رسانهها توسط دولت

حکومتهای توتالیتر تمام رسانههای جمعی از جمله هنر و ادبیات را در کنترل خود قرار میدهند. از این طریق جریان دائمی پروپاگاندا شکل میگیرد که جنگ روانی را تداوم میبخشد و اجازه نمیدهد مردم از شرایط زندگی خود ناامید شوند. این پروپاگاندا اغلب پر از شعارها و عبارات کلیشهای و گیجکننده است. نمونه معروف آن در رمان ۱۹۸۴ عبارت است از جنگ صلح است، آزادی بردگی است، جهل قدرت است.
نظارت شدید دولتی بر اقتصاد
حکومتهای تمامیتخواه برای پیشبرد اهداف نظامی و غارتگرانه، مالکیت و کنترل همهجانبه بخشهای اقتصادی از جمله سرمایهگذاری و ابزارهای تولید را در دست میگیرند. سرمایهگذاریهای خصوصی غیرممکن میشوند و مردم فاقد اندیشه مستقل و تلاشهای مستقل اقتصادی هستند و تنها در راستای اهداف ایدئولوژیک حکومت آزادند.
تفاوت تمامیتخواهی با اقتدارگرایی
هر دو نظام منجر به از بین رفتن آزادیهای فردی میشوند، اما روشهایشان متفاوت است. حکومتهای اقتدارگرا به روش منفعلانه و از طریق پروپاگاندا تلاش میکنند اطاعت داوطلبانه و کورکورانه شهروندان را بدست آورند. در مقابل، حکومت توتالیتر برای کنترل زندگی خصوصی و سیاسی از تدابیر افراطی مانند پلیس مخفی و زندان استفاده میکند. حکومت توتالیتر وفاداری عملی و مذهبی به یک ایدئولوژی سازمانیافته میخواهد، در حالی که حکومت اقتدارگرا چنین نیازی ندارد و قدرت محدودی برای وادار کردن مردم به دنبال اهداف خود دارد.
تفاوت توتالیتاریسم با فاشیسم
این دو مفهوم گاهی با هم اشتباه گرفته میشوند، در حالی که تفاوتهای بنیادینی دارند. فاشیسم ایدئولوژیای قدیمیتر از توتالیتاریسم است که در آن عقده برتری و ترس از دشمنان فرضی نژادی یا قومی ترویج میشود. حکومت فاشیستی از مردم میخواهد پشت سر رهبر بایستند تا هویت برتر حفظ شود یا دشمنان شکست بخورند. نیروهای پلیس مخفی یا نیروهای حزبی جاسوسی شهروندان را انجام داده و فعالان مخالف را باز میدارند. فاشیستها با دموکراسی واقعی مخالفاند، اما گاهی از راههای دموکراتیک به قدرت میرسند. تفاوت مهم دیگر در نگاه به سلطه چندملیتی است حکومتهای توتالیتر معمولا فعالیت خود را به مرزهای جغرافیایی کشور خود محدود میکنند، در حالی که حکومتهای فاشیستی اغلب جاهطلبیهای امپریالیستی دارند.
پساتوتالیتر چیست؟
واتسلاف هاول در کتاب قدرت بیقدرتان مفهوم پساتوتالیتر را تبیین کرده است. او زندگی در اروپای شرقی کمونیستی دهه ۱۹۷۰ میلادی را توصیف میکند و آن را هزارتویی از نفوذ، سرکوب، ترس و خودسانسوری میداند که افراد را با ساکت کردن، تحریف و برچسبگذاری در خود فروری میبرد.
نمونههای تاریخی حکومت توتالیتر

اکثر حکومتهای تمامیتخواه تاریخ در دوران پرهرجومرج بعد از جنگ جهانی اول شکل گرفتند. در اوایل دهه ۱۹۲۰، بنیتو موسولینی اصطلاح توتالیتر را برای توصیف دولت فاشیستی ایتالیا ابداع کرد. نمونههای دیگر شامل اتحاد جماهیر شوروی در رهبری جوزف استالین، آلمان نازی در زمان آدولف هیتلر و جمهوری خلق چین در دوران مائوتسه تونگ میشود.
کره شمالی؛ ماندگارترین حکومت تمامیتخواه امروزی
بر اساس نظر بسیاری از پژوهشگران، در حال حاضر کره شمالی و اریتره در شرق آفریقا تنها کشورهایی هستند که حکومت توتالیتر دارند. کره شمالی در سال ۱۹۴۸ به عنوان جمهوری دموکراتیک خلق کره تأسیس شده و ماندگارترین حکومت توتالیتر جهان محسوب میشود. در حال حاضر کیم جونگ-اون بر این کشور حکومت میکند و با ارعاب مردم و پروپاگاندای گسترده برای حمایت از ایدئولوژی حکومت جوچه باقی مانده است. اگرچه قانون اساسی کره شمالی حقوق بشر را تضمین میکند، اما آزادی بیان محدود است و مردم تحت نظارت شدید زندگی میکنند.
کتاب توتالیتاریسم هانا آرنت

هانا آرنت در کتاب معروف خود، ماجرای یهودیستیزی در اروپای مرکزی و غربی در قرن نوزدهم را شرح داده، سپس امپریالیسم استعماری اروپایی از سال ۱۸۸۴ تا آغاز جنگ جهانی اول را بررسی میکند. این کتاب با تمرکز بر دو نمونه واقعی حکومت توتالیتر معاصر یعنی آلمان نازی و روسیه استالینی، نشان میدهد که این دو دو روی یک سکه هستند. آرنت به جای مخالفت با فلسفههای چپ یا راست، نهادها و عملکرد جنبشهای تمامیتخواه را تحلیل کرده و درباره تبدیل طبقات به تودهها، نقش پروپاگاندا، و استفاده از ترور و انزوا به عنوان پیششرطهای سلطه کامل بحث کرده است.
نتیجهگیری
تمامیتخواهی شکل پیشرفتهتر استبداد و دیکتاتوری است که اغلب با حکومتهای فاشیستی و اقتدارگرا مقایسه میشود. تمامیتخواهان از ابزارهای متنوعی مانند سرکوب مردم، کنترل رسانهها و خشونت سازمانیافته برای رسیدن به اهداف خود استفاده میکنند. در این مقاله ویژگیهای تمامیتخواهی تشریح شد. بهترین راه مقابله با این طرز فکر، تقویت نهادهای دموکراتیک، حفظ آزادی بیان و تدوین قوانین اساسی مصون از تغییرات دلخواهانه است.
