سازمان‌های غیر‌دولتی در ایران: تعریف، انواع و قوانین فعالیت
مخفف چیست؟
پیش از پاسخ به پرسش مهم که ان‌جی‌او چیست، باید بدانیم این واژه در انگلیسی مخفف دو کلمه است نن‌گاورنمنتال به معنای غیر‌دولتی و ارگانایزیشن مترادف با سازمان یا نهاد. در نتیجه ان‌جی‌او در فارسی مترادف با سازمان غیر‌دولتی یا مردم‌نهاد است که به اختصار سمن نامیده می‌شود.
منظور از سمن چیست؟
سازمان مردم‌نهاد معمولا از گروه‌ی از افراد تشکیل شده که مستقل از دولت‌ها هستند. این اصطلاح را سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ می‌لادی برای تمایز میان نهاد‌های دولتی و سازمان‌های خصوصی ابداع کرد. سازمان‌های مردم‌نهاد عموما توسط شهروندان عادی برای هدف یا ارائه خدمتی خاص و انجام کار‌های داوطلبانه تشکیل می‌شوند. بانک جهانی سمن‌ها را سازمان‌های خصوصی تعریف می‌کند که برای تسکین درد‌ها، توسعه منافع فقرا، حفاظت از محیط‌زیست، ارائه خدمات اجتماعی یا توسعه جامعه فعالیت می‌کنند.
در ایران هم سمن تعریف مشابه‌ی دارد. بر اساس آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد مصوب سال ۱۳۹۵، سمن نهادی غیر‌دولتی است که به منظور فعالیت در راستای توسعه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایجاد شده یا می‌شود. سازمان‌های مردم‌نهاد ساختار‌های مختلفی دارند؛ برخی فعالیت جهانی دارند و برخی محدود به محله‌ای از شهری کوچک. در دهه‌های گذشته تعداد و نفوذ این سازمان‌ها رشد فزاینده‌ای داشته و اکنون نه تنها مردمی فعالیت می‌کنند، بلکه مشاور دولت‌ها، آژانس‌های بین‌المللی و حتی سازمان ملل شده‌اند. سازمان عفو بین‌الملل و صلیب سرخ از جمله سمن‌های مشهور جهانی‌اند.
سمن‌ها در جامعه چه نقشی دارند؟
در جامعه مدنی، سازمان‌های مردم‌نهاد بازیگران اصلی به شمار می‌روند و در تغییرات اجتماعی نقش مهمی ایفا می‌کنند. فعالیت سمن‌ها ممکن است به مسائل اجتماعی، سیاسی، محیط‌زیستی و حقوق بشری مربوط باشد. این سازمان‌ها در جامعه گروه‌هایی را تشکیل می‌دهند که زیرساخت‌ها را حفظ و بهبود می‌بخشند، از استارتاپ‌ها و فعالیت‌های نوآورانه حمایت می‌کنند، رابطی میان دولت و مردم می‌شوند، سخنگوی گروه‌های اقلیت‌اند، شهروندان را به حل مسائل محلی و جهانی تشویق می‌کنند و آموزش‌ها و کمک‌های لازم برای رسیدگی بهتر به پروژه‌ها ارائه می‌دهند. با این حال، بیش‌تر این سازمان‌ها فعالیت دشواری دارند و از سوی دولت‌ها و شرکت‌ها تحت فشار قرار می‌گیرند. مقررات محدودکننده و کمپین‌های علیه سمن‌ها برای بی‌اعتبارکردن آن‌ها از مشکلات پیش‌روی این سازمان‌هاست.
انواع ان‌جی‌او چیست؟
برای دسته‌بندی سمن‌ها راه‌های متعددی وجود دارد، اما در کل این سازمان‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند سمن‌های عملیاتی که هدف از تأسیسشان طراحی و اجرای پروژه‌های توسعه است و در سطح ملی و بین‌المللی تشکیل می‌شوند، و سمن‌های حمایتی که هدفشان رسیدن به هدفی خاص از طریق افزایش آگاه‌ی است. علاوه بر این، سمن‌ها بر اساس کارکرد هم دسته‌بندی می‌شوند سازمان توسعه غیر‌دولتی (ان‌جی‌دی‌او) که تنها بر مسائل توسعه تمرکز می‌کند، سازمان غیر‌دولتی بین‌المللی (آی‌ان‌جی‌او) که در یک کشور ثبت می‌شود اما در چند کشور فعالیت می‌کند، و سازمان غیر‌دولتی محیط‌زیستی (ای‌ان‌جی‌او) که در حوزه محیط‌زیست فعال است.
وضعیت سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران چطور است؟
بر اساس آخرین آمار وب‌سایت وزارت کشور، در حال حاضر ۸۷۰ سازمان مردم‌نهاد تنها در معاونت مشارکت‌های اجتماعی این وزارتخانه ثبت شده و فعالیت می‌کنند. موضوع فعالیت سمن‌ها در ایران شامل مواردی چون اجتماعی، اتحاد اقوام، امور بین‌الملل، خیریه، زنان، زیرساخت، آسیب‌های اجتماعی، بشردوستانه، سلامت، تحکیم بنیان خانواده، جوانان، توسعه همکاری‌های بین‌المللی، حفظ آثار فرهنگی، دوستی ایران با ملل، علمی، عمران، فرهنگی، گردشگری، محیط‌زیست و ورزشی می‌شود. علاوه بر این، بر اساس پایگاه اطلاع‌رسانی و خیریه‌های کشور، ۵۶۳۶۷ سمن در زمینه امور خیریه فعالیت دارند. اگر سازمان‌های مردم‌نهاد جهاد تحت نظر وزارت جهاد کشاورزی هم اضافه شوند، گسترش این نهاد مدنی در کشور مشخص می‌شود.
قوانین مربوط به سمن‌ها در ایران
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ظرفیت زیادی برای مشارکت مردمی دارد. اصول سوم، هفتم و صدم بر مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود تأکید دارند. اصل بیست‌وششم آزادی تشکل‌ها را تضمین می‌کند با شرط نقض نکردن اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی. بر همین اساس، هیئت وزیران آیین‌نامه اجرایی تأسیس و فعالیت سازمان‌های غیر‌دولتی را در سال ۱۳۸۴ و آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد را در سال ۱۳۹۵ تصویب کرد که در حال حاضر برای تأسیس و اداره سمن‌ها اجرا می‌شوند.
تشکیل سازمان مردم‌نهاد در ایران
بر اساس آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد، سمن‌ها نهاد‌های غیر‌دولتی و غیر‌انتفاعی هستند؛ یعنی دولت در تأسیس و اداره آن‌ها نقشی ندارد و فعالیت در آن‌ها منفعت اقتصادی برای اعضا ندارد. برای ثبت سازمان باید به سامانه معاونت امور سازمان‌های مردم‌نهاد وزارت کشور مراجعه کرد. تا ۱۰ روز نتیجه درخواست مشخص می‌شود. سپس باید مشخصات مؤسسان و اساسنامه را در سامانه وارد کرد. نماینده سازمان باید به اداره کل امور سازمان‌های مردم‌نهاد در وزارت کشور (یا استانداری/فرمانداری در شهر‌ها) مراجعه و مدارک را تحویل دهد. هیئت نظارت تا یک هفته فرصت دارد درباره صدور پروانه تصمیم بگیرد و در نهایت با تصویب اساسنامه، پروانه به هیئت مؤسس تحویل داده می‌شود.
شرایط اعضای هیئت مؤسس ان‌جی‌او چیست؟
بر اساس ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی، برای تشکیل هر سمن حداقل ۵ نفر به عنوان عضو هیئت مؤسس معرفی شوند که باید ۱۸ سال تمام داشته باشند، تابعیت ایرانی داشته باشند، حداقل ۲ نفر صلاحیت تخصصی برای موضوع فعالیت سمن داشته باشند، عضو گروه‌های محارب و معاند نباشند، سابقه محکومیت کیفری مؤثر نداشته باشند. ماده ۱۷ آیین‌نامه تشکل‌ها دو شرط دیگر اضافه می‌کند التزام به قانون اساسی و عدم وابستگی به احزاب و گروه‌های غیر‌قانونی.
هزینه‌های سمن از کجا تأمین می‌شود؟
یکی از دغدغه‌های اصلی اعضای سمن‌ها برآورده کردن نیاز‌های مالی است. در کشور‌های مختلف این سازمان‌ها با کمک دولت‌ها، سازمان ملل، بانک جهانی، خیرین و مؤسسات خصوصی اداره می‌شوند. در ایران بر اساس ماده ۶ آیین‌نامه اجرایی، منابع مالی شامل هدیه، اعانه و هبه اشخاص حقیقی و حقوقی (داخلی، خارجی، دولتی، غیر‌دولتی)، وقف و حبس، وجوه حاصل از فعالیت‌ها در چارچوب اساسنامه، و حق عضویت است. طبق ماده ۳۰ آیین‌نامه تشکل‌ها، هر سمن باید منابع تأمین هزینه‌ها را در اساسنامه مشخص کند.
نظارت بر فعالیت سمن‌ها
مطابق ماده ۷ آیین‌نامه تشکل‌ها، شورای ملی توسعه و حمایت از تشکل‌ها بر فعالیت این سازمان‌ها نظارت می‌کند. معاون اجتماعی وزیر کشور رئیس این شوراست و اعضای آن نماینده‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، ورزش و جوانان، دادگس‌تری، می‌راث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، سازمان حفاظت از محیط‌زیست، معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، معاونت حقوقی رئیس‌جمهور و ۴ نماینده منتخب از تشکل‌های ملی و منطقه‌ای هستند. بر اساس ماده ۲۸، در صورت اقدام خلاف قوانین، مراحل اجرا شامل تذکر شفاه‌ی با یک ماه مهلت، تذکر کتبی با یک ماه مهلت، تعلیق پروانه به مدت سه ماه، و تقاضای لغو پروانه از دادگاه می‌شود.
سوالات رایج
برای ثبت سازمان مردم‌نهاد باید به کجا مراجعه کنیم؟
برای ثبت این سازمان دو راه دارید این‌ترنتی از طریق سامانه معاونت امور سازمان‌های مردم‌نهاد وزارت کشور، یا حضوری با مراجعه به اداره کل امور سازمان‌های مردم‌نهاد در وزارت کشور، استانداری‌ها و فرمانداری‌ها.
مدارک لازم برای درخواست صدور پروانه ان‌جی‌او چیست؟
برای تقاضای ثبت سمن باید مدارک شناسایی، مدرک تحصیلی دو عضو مؤسس کارشناس در زمینه فعالیت سازمان و معرفی‌نامه نماینده هیئت مؤسس را ارائه دهید.
آیا سازمان مردم‌نهاد در فعالیت دستگاه‌های اجرایی دخالتی دارند؟
بر اساس قوانین موجود، سمن‌ها می‌توانند در حوزه فعالیت اساسنامه خود و اموری مثل مشاوره دولت مشارکت کنند.